Het Eilandje

Van verlaten havengebied tot stadswijk

De stadsvernieuwing op het Eilandje is een complex samenspel van talloze actoren. De voornaamste tenoren zijn de stad, het havenbedrijf, het Vlaams gewest en een heleboel private ontwikkelaars. Het havenbedrijf, dat bij de start het leewendeel van de gronden in eigendom had, vormde aan het eind van de vorige eeuw een stuurgroep met de stad. Van hieruit werd René Daniëls als projectmanager aangesteld van een projectbureau Eilandje. Het Vlaams gewest is een partner als vergunningverlenende overheid voor een heel aantal dossiers, voor erfgoed-, stadsvernieuwings- en cultuursubsidies en voor de realisatie van de tramverlenging Eilandje als onderdeel van het Vlaams Masterplan Mobiliteit 2020.

Vanaf 2007 stelde de stad haar dochters AG Stadsplanning Antwerpen en AG Vespa aan waarbij Stadsplanning de globale planning, kwaliteitsbewaking en uitvoering van het publieke domein op zich neemt en Vespa de grondoverdrachten, verkopen onder voorwaarden en vastgoedontwikkeling. AG Vespa is eveneens bouwheer van toonaangevende projecten zoals het Felixarchief, het MAS en het Red Star Line – people on the move – museum. Daarnaast waakt ook de stadsbouwmeester over de ruimtelijke kwaliteit. Bij AG Stadsplanning werd een programmaleider Eilandje aangesteld die de fakkel heeft overgenomen van René Daniëls en een programmateam Eilandje aanstuurt. In 2014 werd het programma Eilandje en de programmaleider geheel ingekanteld bij AG Vespa. Met deze organisatorische aanpassing werd ook beslist om de beide strategische watergebonden projectgebieden samen te voegen tot één regiegebied; ‘Stad aan het Water’. Dit regiegebied bundelt masterplan Eilandje met dat van de Scheldekaaien.

Met de goedkeuring van het protocol Eilandje in 2009 is de rol van de haven na grondoverdrachten aan de stad beperkter maar toch nog wezenlijk. Zo blijft de haven instaan voor het beheer van de watervlakken, de herstelling van kaaimuren en investeert zij fors in een nieuw Havenhuis. Met het Vlaams gewest is door de stad een DBFM-contract aangegaan voor de realisatie van een tramnetwerk op het Eilandje dat de komende jaren zal worden uitgevoerd. Tevens investeerde het Vlaams gewest mee in het MAS en in het veelvuldig voorkomende erfgoed op het Eilandje (pakhuizen, sluizen, bruggen, kranen…).

Door de verkopen onder voorwaarden van haven- en stadsgronden zijn vele private ontwikkelaars eveneens betrokken partij. Op die manier wordt de
dubbele ontwikkelingsstrategie van het Eilandje (zie Masterplan Eilandje) vormgegeven in een dynamisch samenwerkingsverband tussen diverse private actoren en overheidsinstanties.

Spelers
stadsbestuur & district Antwerpen, AG stadsplanning Antwerpen, AG Vespa, gemeentelijk havenbedrijf Antwerpen, AG Werk & Economie, stadsdiensten (cultuur & sport, stadsontwikkeling, mobiliteit,stedenbouwkundige vergunningen, patrimonium & onderhoud, energie & milieu, samen leven, onderwijs, sport,…) Aquafin, rio-link, Eandis, Infrax, Europese Unie, Vlaams gewest, provincie Antwerpen, De Lijn, Waterwegen en Zeekanaal, Beheersmaatschappij Antwerpen Mobiel, private ontwikkelaars & ontwerpers

Deelprogramma's
Deelprogramma’s: Oude Dokken, Cadixwijk, Montevideowijk, Droogdokkeneiland, fase 2 (Mexico-eiland, Kempeneiland en de strip Noorderlaan en Asiadok), Publieke ruimte & tramverlenging Eilandje, Water & dokken


Deelprojecten
Culturele as, MAS, Felix-archief, Red Star Line – people on the move – museum, Koninklijk Ballet van Vlaanderen, Nieuw Havenhuis, Nassau- en Willembrug, Koninklijk Entrepot, Loodswezen, Hangar 26/27, Limaplein, Londen Amsterdamstraat, Londenbrug, Londentower, parkbrug Spoor Noord, tramverlenging Eilandje, Oosterweelknoop- en tunnel, Westkaaitorens, Montevideomagazijnen, De Shop, wijkontwikkeling Cadix, Gouden Anker, Werkvormm, Sisa-kunstencampus, wijkplein Cadix, Cadiz-project, Noorderpershuis, Mexicobos- en bruggen, jachthavens Willemdok en Kempisch dok, Museumhaven Bonapartedok, woonboten, drijvend zwembad Badboot, Kattendijksluis, walstroom en kaaimuren, reconversie Droogdokken en Droogdokkenpark, sociaal ruimtelijk acties & participatie, wervend programma ‘Stad in Verandering’, Noorderpershuis, Maritiem Museum, tijdelijk landschap Binnenvaartstraat, tijdelijk landschap New York-kade.

Bijkomende informatie

Philippe Teughels
AG vespa
Generaal Lemanstraat 18
2018 Antwerpen
Philippe.Teughels@vespa.antwerpen.be

Projectwebsite

Website AG Vespa​


private ontwikkelaars
Project², CORES Development nv, Expo 62, Vereycken & Vereycken, Immpact, Himmos, L.I.F.E, Urban Capital Group, Top Locations nv, Revive, Alta Build nv, V-zit, CIP nv,…

ontwerpers
René Daniëls en Buro 5 Maastricht, Urhahn Urban design i.s.m. bureau Vrolijks, JPLX,
Michel Desvigne, Neutelings-Riedijk architecten, Kollhoff architects, Conix architecten, Diener & Diener architects, David Chipperfield architects,
Tony Fretton architects, BBB-architects, ZahaHadid architects, Jo Peeters architecten, Chris Poulissen & partners, META , Polo architecten, PT architecten, Trans architectuur, ONO architecten BVBA, MikeViktorViktor architecten, Crepain Binst architecture nv, HUB CVBA, Sculp-It architecten, NOA architecten, Office kgdvs, architecten de vylder vinck tailleu, Puls architecten, Raum Architecten, Cuypers en Q Architecten, West 8, Gergison Bates Architects, Bulk architecten, Bovenbouw, landinzicht,...

Tijdslijn en sleutelmomenten

1813: aanleg haven met huidige Bonaparte- en Willemdok o.l.v. Napoleon
1873: aanleg Kattendijk-, Kempisch – en Houtdok waardoor het huidige Eilandje wordt gevormd
1960: haven rukt op richting Nederland met leegloop Eilandje tot gevolg
1989: v.z.w. Stad aan de Stroom organiseert stadsdebatten en een internationale ideeënwedstrijd
1993: tijdens Antwerpen Europese Cultuurhoofdstad ontstaat idee van het MAS o.b.v. plan de Sola Morales
2002: goedkeuring huidige Masterplan Eilandje van René Daniëls en start speerpuntprojecten
2006: eerste steenlegging MAS met in het kielzog een stormvloed aan bouwprojecten
2011: feestelijke opening van het MAS te midden van de intussen bruisende Oude Dokken

2012: feestelijke opening van het drijvend zwembad de Badboot in het Kattendijkdok
2012 : start eerste fase ontwikkeling Cadixwijk (verkoop onder voorwaarden en aanleg openbaar domein)
2013: succesvolle opening van het Red Star Line-museum als trigger van de Montevideo-wijkontwikkeling
2015: start tweede fase Cadixwijk ontwikkelingen (aanleg Kattendijkdok-Oostkaai en ontwikkeling langsheen Kattendijkdok)
2016: Start heraanleg Wijkplein Cadix & start aanleg woonbootinfrastructuur in Houtdok. Overdracht van beheer van watervlakken van Havenbedrijf naar stad.


Financiële kengetallen

  • Publieke Infrastructuurkosten 150 mio EUR
  • Subsidies 30 mio €
  • Cash flow Cadix (rollend fonds voor de ontwikkeling van de Cadixwijk)
  • Private investeringen 900 mio EUR
  • Kostprijs Masterplan 250.000 EUR, Beeldkwaliteitplannen 150.000 EUR
  • MAS: 52 mio EUR
  • Londen-Amsterdamstraat: 8,9 mio EUR
  • Kaaimuren: 13 mio EUR
  • De nagestreefde verhouding publiek/privaat = 70%/30% op basis van investeringen in publieke infrastructuur

Het stadsvernieuwingsproject Eilandje is een complexe financiële puzzel waarbij de lasten grosso modo zijn verdeeld over stad, haven, Vlaamse gewest/provincie en private actoren. 

De stad investeert fors via toonaangevende bouwprojecten (het Felixarchief, het MAS, het RSL-museum, de Sisa technische campus,…) en realisaties in het

openbaar domein (inclusief het water). Daarnaast investeert ook het district Antwerpen in de wijk via de aanleg van kleinere straten.

De haven investeert structureel door de heraanleg van de Oude Dokken en de Nassaubrug, de renovatie van historische maritieme infrastructuur, de inbreng van saneringsgelden in de cash flow Cadix, het MAS-havenpaviljoen en het nieuwe Havenhuis. Het Vlaams gewest co-financieerde het MAS en via erfgoedsubsidies samen met de provincie Antwerpen alle gerestaureerde beschermde monumenten (pakhuizen, loodsen, kranen, bruggen, kaaimuren,…). Bovendien investeert het Vlaams gewest in een tramverlenging Eilandje en restaureerde Waterwegen en Zeekanaal de historisch Kattendijksluis.

Daarnaast dekken de Vlaamse en provinciale subsidies grote delen van het openbaar domein. Ook de uropese Unie draagt hier overigens haar steentje bij (Interreg IVa ROI en EFRO). De private sector investeert in talloze vastgoedprojecten en via stedenbouwkundige lasten en de cashflow Cadix eveneens in het openbaar domein.

Projectverloop

1. Initiatiefase

Het Eilandje is een oud-havengebied van 172 ha uit de tijd van Napoleon en koning Willem I waar de havenactiviteiten in de loop van de 20e  eeuw wegtrokken. Door haar historische mix van pakhuizen en rijwoningen op een steenworp van de kathedraal en omgeven door water heeft het gebied enorm veel potentieel om er een bruisende stadswijk van te maken.

Het Eilandje kwam al uitgebreid in beeld ten tijde van Antwerpen Stad aan de Stroom begin jaren ‘90. De voorstellen van de Barcelonese stadsarchitect Manuel de Sola Morales bleven nazinderen en voedden heel wat stadsdebatten. Het was zijn uitgekiemde mélange van oude en nieuwe elementen in de stadsvernieuwing op het Eilandje die de tegelijk behoudens- als nieuwsgezinde Antwerpenaren wisten te bekoren.Tegelijk zijn er al spontane ontwikkelingen vooraleer er sprake was van een uitgewerkte stedenbouwkundige visie. Vanaf 1993, wanneer Antwerpen Culturele Hoofdstad was van Europa, worden de terrain vagues op het
Eilandje steeds meer het strijdtoneel van allerhande publiekstrekkende evenementen. De eerste pioniers, aangevoerd door modeontwerper Dries Van Noten, renoveren pakhuizen en nemen hun intrek nemen op het Eilandje. In 1993 ontstaat ook het idee voor de bouw van een nieuw stadsmuseum aan de stroom. Toch valt dat jaar ook het doek over Stad aan de Stroom bij gebrek aan politiek en financieel draagvlak. Ook de haven van Antwerpen  had het Eilandje nog niet opgegeven als havengebied voor de binnenvaart.

De handschoen wordt terug opgepakt aan het eind van de jaren ’90 wanneer voormalig stadsbouwmeester René Daniëls wordt aangesteld als projectmanager van het Eilandje die verantwoording moet afleggen aan een stuurgroep stad-haven. Parallel hieraan wordt het havenbedrijf autonoom en wordt een uitstaande pensioenschuld door de stad verreffend door de ontwikkelbare kaairanden en een deel van het historische gebouwenpatrimonium op het Eilandje over te dragen aan de haven.

2. Onderzoeksfase

In 1998 richtte René Daniëls een projectbureau op in het historische Noorderpershuis temidden van de Cadixwijk op het Eilandje.  Samen met zijn Buro 5 Maastricht bepleit ook hij in zijn visie een mix van behoud én vernieuwing. Er werden werkgroepen en klankbordgroepen met allerlei betrokkenen opgericht en heel wat vergaderingen georganiseerd met de bewoners.

Dat mondde uit in drie belangrijke documenten: een masterplan Eilandje (goedgekeurd in 2002), een stel beeldkwaliteitsplannen (buitenruimte, architectuur, water, groen) die werden goedgekeurd tussen 2002 en 2004 én een BPA Eilandje uit 2005 dat onlangs werd geactualiseerd tot een RUP en toelichtingsnota RUP. Het masterplan is gecreëerd door Buro 5 Maastricht, terwijl de beeldkwaliteitsplannen  binnen de krijtlijnen van het masterplan zijn opgemaakt door atelier JPLX, Michel Desvigne en Urhahn Urban Design in samenwerking met Bureau Vrolijks.

Het masterplan Eilandje voorziet in een dubbele ontwikkelingsstrategie. Enerzijds wordt ingezet op de renovatie en realisatie van invulprojecten in het bestaande weefsel van pakhuizen en woningen. Daarnaast worden nieuwe torens en waterfronts aan de dokranden voorgesteld met de MAS toren temidden van de oude dokken, de Westkaaitorens aan het Kattendijkdok en de nieuwe ‘ilots’ aan de randen van de Cadix.

De as Falcon-Nassau uit het masterplan van de Sola Morales wordt omgedoopt tot culturele noord zuidas met het MAS als belangrijkste stapsteen om mensen vanuit het stadscentrum hun weg naar het Eilandje te doen vinden. Volgende stapstenen op het tracé zijn het Koninklijk Ballet van Vlaanderen en het Red Star Line museum dat in 2013 zijn deuren opende.
Deze memorial vertelt het verhaal van de miljoenen landverhuizers die destijds vanaf hier vertrokken naar de Nieuwe Wereld (New York). De reconversie van de Droogdokken tot een maritiem openluchtmuseum zal op langere termijn het sluitstuk vormen. De kaaien en dokken worden in het masterplan Eilandje aanzien als de pleinen van het Eilandje.

In de beeldkwaliteitsplannen wordt een herinvulling bedacht die sterk uitgaat van de  historische maritieme identiteit (‘een vloeiende ruimte van kasseien langsheen de Napoleontische bassins’) en nieuwe actuele toevoegingen in de vorm van boomgroepen en parkjes langs de kades en jachthavens, waterstations en steigers op het water. Een nieuwe tramlijn zal het Eilandje gaan verbinden met het stadscentrum.

Tegelijk werden ook en aantal speerpuntprojecten opgestart om de stadsvernieuwing op gang te trekken zoals weergegeven in de power point over het Eilandje (het Sint-Felixpakhuis, het Mas, de jachthaven, het groenplan aanleg oude dokken…). De aanleg van de jachthaven door het havenbedrijf in het Willemdok in 2000 gaf het startschot voor de herontwikkeling. Het project was een voorafspiegeling van wat er allemaal mogelijk was. De publicatie van Buro 5 ‘Negen jaar projectbouw Eilandje’ geeft een goed overzicht van strategische projecten op het Eilandje.

In 2002 startte het havenbedrijf reeds een verkoop onder voorwaarden in de Montevideowijk en op het Droogdokkeneiland ten behoeve van haar pensioenfonds. Na de verkoop van de gronden en pakhuizen in de Montevideowijk viel de uitvoering stil door onvoldoende juridische (op dat moment nog geen BPA/RUP) en organisatorische omkadering.

3. Planuitwerkingsfase

Binnen de stadsdiensten was er slechts een beperkte opvolging van het Eilandje in de beginjaren. Met goedkeuring in 2006 van het strategisch structuurplan Antwerpen van Secchi & Vigano, waarin het Eilandje als uit voeren strategisch programma werd geselecteerd, is dat besef gegroeid. Binnen AG Stadsplanning Antwerpen werd een programmaleider voor het Eilandje aangesteld, een programmateam uitgebouwd en is er een programmanota met een marsroute opgesteld.

Hierin wordt een stapsgewijze stadsvernieuwing van zuid naar noord uitgestippeld waarin gestreefd wordt naar afgewerkte gehelen per fase. Zodoende zijn de Oude Dokken in 2011 afgewerkt met de opening van het MAS. Een volgende stap is de oplevering van de Londen-Amsterdamstraat en de culturele as. Parallel wordt gestart met globale wijkontwikkeling van de Cadix.

Met het aantreden van het nieuwe bestuur in 2007 kwamen nieuwe middelen vrij: er werden diverse subsidies aangesproken, waaronder Interreg IVa ROI, Vlaams steden- en stadvernieuwingsfonds en provinciaal fietsfonds. Plannen van aanpak in 2008 stippelden de concrete strategie uit: plan van aanpak publieke ruimte, Cadixwijk, waterplan+. Deze drie deelprogramma’s werden gekoppeld aan een meerjarenplan –en begroting 2008-2018, en aan een fasering.

Speerpuntprojecten in het plan van aanpak publieke ruimte zijn de heraanleg van de Londen-Amsterdamstraat en culturele as als groene verbindende boulevards en de aanleg van het Limaplein als ‘balkon van de haven’  aan de gerestaureerde Kattendijksluis. Het waterplan+ wil het water toegankelijk maken voor iedereen met o.a. de uitbouw van een museumhaven in het Bonapartedok naast het MAS, woonboten in het Hout- en Kempisch dok en de opening van de Badboot of een drijvend openlucht zwembad in het Kattendijkdok.

Voor de Cadixwijk is het masterplan Eilandje bijgestuurd door in het plan van aanpak meer te focussen op gezinswonen en een sociale mix. In de zogenaamde ontwikkelbare rand van de Cadixwijk, waar havenloodsen worden verruild voor ‘ilots’, zullen 25% sociale woningen worden gerealiseerd en 50% betaalbare woningen worden nagestreefd. Per ontwikkelingsfase worden wijkvoorzieningen ingepland (in de eerste fase een stedelijke kinderopvang, in tweede fase een kleuter- en basisschool…).

Een duurzaamheidsstudie voor de Cadixwijk legt bijkomende randvoorwaarden voor ecologisch bouwen op zodat passief- en energieneutraal bouwen de norm worden alsook hergebruik van grijs water, inventieve collectieve voorzieningen en de (toekomstige) aansluiting op een restwarmtenet vanuit de haven.
Een mobiliteitsstudie voor het Eilandje projecteert een tramnetwerk langs haar wijkboulards waardoor de geplande kaaientram via de Londen-Amsterdamstraat zal verbonden worden met de geplande Leientram. Een noordelijke antenne via de Kattendijkdok oostkaai en Mexicostraat bedient de Cadixwijk met een halteplaats aan het toekomstige centrale Cadixplein en een terminus aan het nieuwe havenhuis van de hand van Zaha Hadid Architects.

Er werden Open Oproepen gelanceerd voor het Red Star Line – people on the move – museum, een kunstencampus en een naastliggend wijkplein Cadix, een Droogdokkenpark langs de Schelde en het Havenhuis.

In 2009 werd een protocol tussen stad en haven ondertekend waarin de haven kosteloos afstand doet van haar gronden op het Eilandje volgens het ritme van aflopende concessies zodat de stad in de toekomst 100% regie over de stadsontwikkeling kan voeren. Dit gaf aanleiding tot het aangaan van een samenwerkingsverband tussen AG Stadsplanning, AG Vespa en het district Antwerpen voor de ontwikkeling van de Cadixwijk volgens het zogenaamde ‘stolpprincipe’. Dit wil zeggen dat met de opbrengsten uit een verkoop onder voorwaarden van de zopas verworven stadsgronden de aanleg van het openbaar domein in de ganse wijk wordt betaald en tevens ruimte wordt gelaten voor het realiseren van een sociale mix en duurzaam bouwen.

Het principe werd voor het eerst beperkt toegepast door de haven bij de ontwikkeling van de Westkaaitorens waar de private ontwikkelaar instaat voor de aanleg van de publieke parkvakken tussen de torens. In de Cadixwijk wordt het echter op grotere schaal toegepast op basis van de cash flow Cadix waarin de haven bij de overdracht 6 miljoen Euro inbracht voor de grondsanering. Intussen is gestart met de verkoop onder voorwaarden van de eerste bouwblokken in de Cadixwijk en is een reconversieproject van de voormalige douanesite vergund aan een private ontwikkelaar die er het Cadiz-project zal realiseren met 180 woonunits, een supermarkt en horeca rondom een groen binnengebied.

Nu de eerste bewoners zijn ingestroomd op het Eilandje is in 2012 een sociaal-ruimtelijke visienota ‘Eilandje, Wijk aan het Water’ uitgewerkt in samenwerking met de K.U.L. Door middel van GIS- en veldonderzoek wordt het profiel van de bewoners en bezoekers op het Eilandje in kaart gebracht.  Op basis hiervan wordt een strategie uitgestippeld om op het Eilandje  een levendige samenleving op te bouwen.

4. Uitvoeringsfase

Reeds tijdens de opmaak van het masterplan werd gestart met de uitvoering door de opening van een jachthaven in het Willemdok. Daarna volgden tot 2006 de omvorming van de Oude Dokken van kaaiparking tot flaneerkades, de restauratie van de Nassaubrug en het Felixpakhuis en de eerste steenlegging van het MAS.

In de Montevideowijk langs de culturele as werden door de haven in 2004 de Montevideomagazijnen, de Shop (oud-aanwerviingslokaal voor havenwerklieden) en de Red Star Line (RSL) gebouwen verkocht aan respectievelijk private ontwikkelaars en de stad en dit op basis van een wedstrijd. Daarmee kocht de stad de beschermde RSL-gebouwen terug in bij de haven zodat de restauratie van dit monument als people on the move museum kon worden ingezet.  Aan de Westkaai werd de nv Kattendijkdok gekozen voor de bouw van 6 stadstorens naar een ontwerp van Diener, Chipperfiield en Tony Fretton architects.

In de Cadixwijk realiseerde de haven in 2005 een sociaal maritiem project met de opening van het Gouden anker dat serviceflats voor binnenschippers op rust herbergt. De stad volgde met de inrichting van een jachthaven tegen sociaal tarief  in het naastliggende Kempisch dok.

De verkoop van de havengronden op het Droogdokkeneiland en aan de noordrand van de Cadixwijk werd opgeschort door het stadsbestuur om de ontwikkeling op het Eilandje doordacht te faseren. In de nabije omgeving van het Eilandje werd in het Schipperskwartier door gerichte politierazzia’s schoon schip gemaakt met de prostitutie-maffia en door AG Vespa strategisch verbouwpanden opgekocht om terug bewoners in de wijk aan te trekken. Dit effende het pad om het Eilandje als stadswijk aan te hechten bij het stadscentrum.

Vanaf 2007 startte het stads- en districtsbestuur met de gefaseerde uitvoering van het openbaar domein. Het Falcon- en Van Schoonbekeplein
werden aangepakt en rolden de rode loper uit naar het Eilandje. Ook de zijstraten werden in een nieuw kleedje gestoken. AG Stadsplanning startte met de aanleg van het park spoor Noord dat vanaf de opening in 2009 een waanzinnig succes is op een steenworp van het Eilandje.

AG Stadsplanning kreeg tevens de opdracht om de culturele as en Londen-Amsterdamstraat structureel aan te pakken en deze historisch gegroeide ‘landingsbaan voor laagvliegende auto’s’ om te vormen tot een aangename groene tramboulvard die de deelwijken op het Eilandje met elkaar verbindt. Vandaag is de aanleg volop bezig van dit grootschalige openbaar domeinproject.

In 2011 opende het MAS haar deuren en een jaar later telde het museum reeds haar miljoenste bezoeker. In 2013 volgde de oplevering van het Red Star Line museum.

In 2014 is het programma geheel ingekanteld bij AG Vespa die vanaf dan de gehele gebiedsontwikkeling en -regie voor haar rekening neemt. 

In de Cadixwijk is de wijkontwikkeling in volle ontwikkeling, waarbij de eerste bouwprojecten aan de Indiëstraat en het Cadiz-project op de voormalige douaneterreinen in uitvoering zijn. De komende 10 jaar zal hier gefaseerd worden gebouwd aan een wijk van 4000 bewoners.

Helaas is de badboot na het zomer zwemseizoen van 2015 gezonken. Dit bijzonder hefboomproject heeft 4 zomers lang als trekker gediend om mensen te laten kennismaken met de Cadixwijk, een mindergekende plek van het Eilandje

In 2016 opent het nieuwe Havenhuis aan de noordrand en zal een tramlijn worden aangelegd tot aan de noordrand van het Eilandje. Vanaf dan zal het Eilandje als overgangsgebied tussen stad en haven ‘opgespannen’ zijn tussen het MAS als stadsicoon aan de entrée van het centrum en het Havenhuis als havenicoon aan de poort tot het havengebied.

5. Beheersfase

De stad Antwerpen voorziet in een monitoring van het beheer van opgeleverde delen van het openbaar domein op het Eilandje. Op basis hiervan wordt een meerjarenplanning opgemaakt door de stedelijke en districtsgebonden diensten van stads- en buurtonderhoud en groenbeheer.

In de samenwerkingsovereenkomst met betrekking tot de Cadixontwikkeling is duidelijk gestipuleerd dat het beheer van het openbaar domein als een taak door het district Antwerpen wordt opgenomen. Voor het beheer van het water en de watergebonden infrastructuur komt er in 2016 verandering in de regeling. Tot 2015 was het beheer een bevoegdheid van het havenbedrijf dat hiervoor het best uitgerust is met maritieme technische diensten en een havenkapiteinsdienst. Sinds 2016 is er een stadshavendienst opgericht die de beheerstaken overneemt.

Sinds het najaar van 2014 was er een overgangsperiode gestart door de goedkeuring van het nieuwe afbakeningsplan voor het Zeehavengebied. Dit gewestelijk RUP bevestigde de stedelijek afbakening van 2013 waarbij het Eilandje nu definitief van havengebied naar stedelijk gebied wordt overgedragen.

Het beheer van de nutsvoorzieningen is op stedelijk niveau geregeld en berust bij de respectievelijke nutsmaatschappijen Aquafin, rio-link, Eandis, Infrax… Voor de aanleg van de straten op het Eilandje werd een co-opdrachtgeverschap aangegaan tussen AG Stadsplanning en Rio-Link met afspraken naar beheer na oplevering. Vanaf 2014 wordt het openbaar domein aangelegd door AG VESPA waarbij eveneens allianties worden aangegaan met andere stakeholders.

Evaluatie en Reflectie

•    Het is belangrijk om een masterplan als kader flexibel te houden zodat bijsturing in de tijd op basis van voortschrijdend inzicht mogelijk blijft. Het masterplan Eilandje voldoet aan deze definitie, het oorspronkelijke BPA niet. In het nieuwe RUP Eilandje is dit echter bijgesteld.

•    Een PPS-strategie ter financiering van een project ondersteunt het realiteitsgehalte ervan maar mag niet de bovenhand halen. In de beginjaren van de ontwikkeling op het Eilandje zijn stedenbouwkundige lasten vooral financieel opgelegd zonder rekening te houden met een sociale agenda. In de cash flow Cadix zit naast een boekhoudkundige vereffening ook ‘ruimte’ voor sociale mix en duurzaam bouwen verwerkt.

•    ‘Op verschillende paarden wedden’ is voor een langdurig en complex project zoals het Eilandje aan te raden. De dubbele strategie van private investeringen in invulprojecten en publieke projecten aan de kaaien, van kleinschalige ingrepen versus grootschalige triggers, blijft overeind in tijden van crisis. Meer nog, de crisis is niet noodzakelijk slecht voor het Eilandje
nu door private actoren eerder kleinschalig en fijnmazig in renovatie van beeldbepalende gebouwen wordt geïnvesteerd dan wel grootschalige kaalslag en nieuwbouw wordt gepleegd (zoals in tijden van economisch hoogconjuctuur vaker opduikt). Daarmee kabbelt de stadsvernieuwing op het Eilandje op haar eigen stedelijke ritme, iets wat wel eens aangeduid wordt als slow urbanism.

•    Definiëer duidelijk ‘de geest van de plek’, die sowieso een samengaan is van historische en toekomstgerichte verbanden tussen mensen, het aanwezige landschap en de infrastructuur. Voor het Eilandje is en blijft haar verleden als stadshaven een belangrijke identiteit om op te sturen, waarbij een mix tussen oud en nieuw, havenverleden en stedelijke toekomst wordt nagestreefd.

•    ‘Bezint eer ge begint’. Mooie dromen vereisen een zorgvuldige en nauwgezette voorbereiding. Het MAS maar ook de Badboot op het Eilandje zijn hiervan voorbeelden.

Publicaties en presentaties

•    Power Point Eilandje
•    Nieuwsbrieven Eilandje
•    Jaarverslag 2011 AG Stadsplanning Antwerpen ‘Iedereen Stadt’
•    ROI boek revitalisering oude industriehavens
•    Protocol Eilandje
•    9 jaar projectbureau Eilandje
•    Programmanota Eilandje
•    Masterplan Eilandje en Beeldkwaliteitsplannen
•    RUP Eilandje
•    Mobiliteitsstudie Eilandje
•    Plan van aanpak Cadix
•    Duurzaamheidsplan Cadix
•    Plan van aanpak publieke ruimte
•    Waterplan+ Eilandje
•    Beeldenbank Eilandje
•    Film Eilandje (Sisa studenten)

© Copyright 2018 IV Kenniscentrum Vlaamse Steden – Bischoffsheimlaan 1-8 – 1000 Brussel – info@complexestadsprojecten.be | Sitemap